Κυριακή, 10 Ιανουαρίου 2010

Η μάχη στο Δερβενοσάλεσι



-τέλη Σεπτεμβρίου 1821-


Οι πολεμιστές του Αθανασίου Σκουρτανιώτη, Πέππας Νικόλαος από Πάνακτο , Κοτζάνης Σπύρος από τη Λιάτανη και Μιχάλης Χρήστος από Φάρο Αυλίδας, όπως φαίνεται από τα έγγραφα και τις αιτήσεις συνταξιοδότησής τους αρκετά χρόνια μετά την επανάσταση, κάνουν λόγο για μια μάχη στο Δερβενοσάλεσι (Πύλη). Ο δε Πέππας Νικόλαος, δίνει ένα παραπάνω στοιχείο. Ότι αυτή η μάχη ήταν εναντίον του Ομέρ Βρυώνη. Κανένα άλλο στοιχείο από κάποιον ιστορικό δεν υπάρχει γι’ αυτή τη μάχη, θεωρώ όμως, ότι αρκούν οι διαφορετικές αυτές μαρτυρίες των τριών αγωνιστών, για να μας προβληματίσουν και να ασχοληθούμε λίγο πιο διεξοδικά, γύρω από αυτή τη μυστηριώδη μάχη. Οι τρεις αυτοί αγωνιστές, είναι οι μόνοι που λένε ξεκάθαρα, ότι ο Ομέρ Βρυώνης ή τουλάχιστον ικανά αποσπάσματά του προσπάθησαν να εισχωρήσουν στα Δερβενοχώρια μα αντιμετωπίσθηκαν.
Πιθανολογώ λοιπόν, ότι πρόκειται για μάχη με απόσπασμα της κύριας στρατιάς του Ομέρ Βρυώνη, κατά την επιστροφή του από την Αθήνα, το Σεπτέμβρη του 1821. Είναι αξιοσημείωτο, ότι την ίδια περίοδο στα Δερβενοχώρια, βρισκόταν ο Νικηταράς και ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης.

Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να δώσουμε μια πιθανή εξήγηση της μάχης αυτής.
Ο Σκουρτανιώτης όπως και όλοι οι Δερβενοχωρίτες, μετά τη μάχη στο Ταμπούρι στις 25 Ιουλίου 1821 και την απόκρουση του Κιαμήλ μπέη, είναι φυσικό να φοβήθηκαν αντίποινα του εχθρού, δεδομένου ότι ο Κιοσέ Μεχμέτ παρέμενε ακόμα στη Θήβα, ο Ομέρ στον Εύριπο και ο Ομέρ Βριώνης στην Αθήνα. Τα Δερβενοχώρια ήταν περικυκλωμένα από τρεις πασάδες το καλοκαίρι και το Φθινόπωρο του 1821, γεγονός που κάνει τη αντίστασή τους και τη μάχη στο Ταμπούρι ακόμη πιο μεγαλειώδη.
Είναι φυσικό κάτω από αυτή τη λογική, ο Σκουρτανιώτης φοβούμενος αντίποινα στα Δερβενοχώρια, να ζήτησε την βοήθεια των Πελοποννησίων κι αυτός ίσως είναι ένας από τους λόγους, που ο Νικηταράς και ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης βρίσκονται εκείνη τη περίοδο στα Δερβενοχώρια.
Ο ίδιος ο Τσεβάς αναφέρει όλο κι όλο πέντε μυστηριώδεις γραμμές για τη μάχη στο Δερβενοσάλεσι, που αντί να λύσουν, μεγαλώνουν το μυστήριο:
«Ο Ομέρ Βρυώνης αποχωρών εξ’ Αθηνών δεν ηδυνήθη να διαλύση το εν Δερβενοχωρίοις διαμένον σώμα των Νικηταρά και Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, κατέστρεψεν όμως την μονήν Οσίου Μελετίου, ευρών αυτήν ανυπεράσπιστον , διότι οι υπερασπισταί αυτής είχον μεταβή προς λεηλασίαν της Τριπόλεως»
Το «δεν ηδυνήθη» σημαίνει ότι προσπάθησε. Αλλά μετά από αυτό, τίποτα από τον Τσεβά. Πού και πώς προσπάθησε; Δυστυχώς ήμαστε πάλι υποχρεωμένοι να αυτοσχεδιάσουμε με μεγάλο κίνδυνο αυθαιρεσίας.
Ο δρόμος (κατά πάσα πιθανότητα) επανόδου του Ομέρ από την Αθήνα στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1821, να συναντηθεί ξανά με τον Κιοσέ Μεχμέτ στη Θήβα, είναι ο δρόμος της Κάζας.
Ο Ομέρ –που αντικειμενικός του σκοπός ήταν η κατάπνιξη της ελληνικής επανάστασης- και αφού ήταν γνώστης της στάσης των Δερβενοχωριτών και τη ήττα των Τούρκων στο Ταμπούρι, αποφασίζει να τιμωρήσει τα Δερβενοχώρια. Στέλνει απόσπασμα της κύριας στρατιάς του από την Οινόη και τη μονή οσίου Μελετίου προς τα Δερβενοχώρια. Η δύναμη των αντρών –δεδομένης της προηγούμενης ήττας- θα πρέπει να ήταν πάνω από πεντακόσιοι, τουλάχιστον επτακόσιοι πολεμιστές. Η μόνη δίοδος από τη πλευρά αυτή στα Δερβενοχώρια, είναι οι «πόρτες» (πορεία που ακολούθησαν και οι Γερμανοί εκατόν είκοσι περίπου χρόνια αργότερα για να δοθεί η περιβόητη «μάχη της Πύλης» επί Γερμανικής κατοχής).
Τα πιθανά σημεία της μάχης, είναι δύο. Το ένα είναι οι ίδιες οι "πόρτες" που αποτελούν φυσική στενωπό στο Κιθαιρώνα και ενδείκνυνται για αντίσταση και το άλλο λίγο πιο δυτικά προς το Δερβενοσάλεσι στη φυσική χαράδρα που έγινε και η μάχη με τους Γερμανούς και βρίσκεται σήμερα το μνημείο για τον Στέφο Μαλιάτση. Αυτά μονάχα είναι τα δύο σημεία που δίνουν πλεονέκτημα για αντίσταση και σε ένα από αυτά πιστεύω ότι δόθηκε η μάχη με τις δυνάμεις του Σκουρτανιώτη, του Νικηταρά, και του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη με τις δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη.
Δε μπορούμε να γνωρίζουμε σήμερα, αφού δεν έχουμε κανένα σχεδόν στοιχείο, ούτε την ακριβή ημερομηνία, ούτε τον αριθμό των δυνάμεων και των απωλειών, ούτε την ακριβή θέση της μάχης. Η μάχη κατά πάσα πιθανότητα δόθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1821 ανάμεσα σε πεντακόσιους περίπου Έλληνες και επτακόσιους Τούρκους. Οι Έλληνες απόκρουσαν τελικά τους εχθρούς, οι οποίοι διαπιστώνοντας σθεναρή αντίσταση, οπισθοχώρησαν πάλι από τις πόρτες προς την Οινόη.
Έχω την εντύπωση, πως αυτή η μάχη είχε αποσπασματικό και σύντομο χαρακτήρα, επειδή οι Τούρκοι κατανόησαν γρήγορα πως είναι αδύνατη η είσοδος στα Δερβενοχώρια λόγω του φυσικού πλεονεκτήματος των Ελληνικών δυνάμεων στις συγκεκριμένες θέσεις. Μετά τη διαπίστωση αυτή, οπισθοχώρησαν γρήγορα, χωρίς να διακινδυνεύσουν μεγάλες απώλειες.
Για άλλη μια φορά μέσα σε δύο μήνες, σώθηκαν τα Δερβενοχώρια. Οι Τούρκοι όμως, μη μπορώντας να εισέλθουν στο κύριο χώρο του Σκουρτανιώτη, επιστρέφουν στη μονή οσίου Μελετίου και ξεσπάνε πάνω της. Την καίνε ολοσχερώς.

Δυστυχώς η μονή του οσίου Μελετίου, είναι έξω από την περιοχή των Δερβενοχωρίων που μπορεί να χαρακτηριστεί ως "φυσικό οχυρό". Η μονή του οσίου Μελετίου βρίσκεται νότια του Κιθαιρώνα και του βουνού "Πάστρα", λίγο ψηλότερα από την Οινόη. Ο Σκουρτανιώτης με τους Πελοποννήσιους, δεν επέλεξαν η αντίσταση να άρχιζε από εκεί, διότι θα έχαναν το φυσικό τους πλεονέκτημα και η ήττα με τις μεγάλες δυνάμεις του Ομέρ Βρυώνη, θα ήταν βεβαία, όπως και η εισχώρηση των Τούρκικων δυνάμεων έπειτα στα Δερβενοχώρια. Προτίμησαν λοιπόν να θυσιάσουν κατά κάποιο τρόπο τη μονή οσίου Μελετίου, ίσως απομακρύνοντας μόνο τους μοναχούς.
Ο Τσεβάς όμως μιλά καθαρά για "υπερασπιστές της μονής"
Ποιοί είναι οι υπερασπιστές της μονής του οσίου Μελετίου που είχαν μεταβεί στη Τριπολιτσά για λεηλασία, όπως μας λέει ο Τσεβάς;

Πράγματι, είναι γεγονός, πως εκείνη την εποχή υπάρχει ένας γενικός αναβρασμός στους Έλληνες πολεμιστές, ακόμη και της Στερεάς. Η επικείμενη πτώση της Τριπολιτσάς μεθάει τους πάντες. Οι καπετάνιοι δε μπορούν να συγκρατήσουν τους στρατιώτες τους, γιατί όλοι περιμένουν να πάρουν μερίδιο από τα πλούτη της Τριπολιτσάς. Αλλά ποιοί είναι «οι υπερασπιστές της μονής οσίου Μελετίου που έχουν φύγει;» Σε ποιους είχε εμπιστευθεί ο Σκουρτανιώτης την φύλαξη της μονής που ο ίδιος μεγάλωσε και ανδρώθηκε και εκείνοι την παράτησαν για τους υποτιθέμενους θησαυρούς της Τριπολιτσάς; Υπάρχουν δύο ενδεχόμενα. Το ένα οι κάτοικοι της Οινόης με τους Βιλλιώτες. Αυτή, είναι η μία περίπτωση. Πόσοι πολεμιστές όμως της Οινόης και πόσοι Βιλλιώτες να σταθούν μπροστά στη μεγάλη στρατιά του Ομέρ Βρυώνη για να υπερασπίσουν τη μονή; Ο αριθμός τους θα ήταν συγκριτικά ελάχιστος και η ήττα δεδομένη.
Η άλλη περίπτωση "υπερασπιστών" μπορεί να είναι οι δυνάμεις του ίδιου του Σκουρτανιώτη. Οι άντρες του κατάγονταν από όλα τα χωριά των Δερβενοχωρίων. Το πιο κοντινό Δερβενοχωρίτικο χωριό στη μονή οσίου Μελετίου είναι το Δερβενοσάλεσι, η σημερινή Πύλη. Αν υποθέσουμε λοιπόν πως «οι υπερασπιστές της μονής» είναι οι δυνάμεις του Σκουρτανιώτη και όχι οι Βιλλιώτες, τότε το πιο απλό που θα μπορούσε να κάνει ο καπετάνιος, θα ήταν να έχει αναθέσει στις δυνάμεις του από το Δερβενοσάλεσι, που ήταν πιο κοντά στη μονή, να τη προστατεύουν όταν κινδυνεύει. Οπλαρχηγός όμως στο Δερβενοσάλεσι ήταν ο Γιώργο Γκέλης. Ένας οπλαρχηγός που δε τα πήγαινε καλά με το καπετάνιο και είχε μέσα του την στόφα του σκληρού τυχοδιώκτη. Μήπως λοιπόν ο Γκέλης πήρε τις δυνάμεις του και πήγε στη Τριπολιτσά τη κρίσιμη εκείνη περίοδο; Είναι αδύνατον να απαντήσουμε με σιγουριά αυτή τη στιγμή, εκτός κι αν κάποτε έρθουν στα χέρια μας περισσότερα στοιχεία. Η προσωπική μου άποψη πάντως είναι, πως οι καπετάνιοι της μάχης αυτής -μεταξύ αυτών και ο Σκουρτανιώτης- αποφάσισαν να "θυσιάσουν" τη μονή, επειδή σε αντίθετη περίπτωση θα έχαναν τη μάχη. Δίνοντας το κύριο βάρος τους στα Δερβενοχώρια, απομάκρυναν τους μοναχούς, οι Τούρκοι την βρήκαν εντελώς έρημη και την έκαψαν ολοσχερώς.

Γεγονός είναι λοιπόν, πως στα τέλη Σεπτεμβρίου 1821, έλαβε χώρα η μάχη στο Δερβενοσάλεσι μεταξύ των δυνάμεων του Σκουρτανιώτη, του Νικηταρά και του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη και τμήματος της κύριας στρατιάς του Ομέρ Βρυώνη, κατά την επιστροφή του από την Αθήνα στη Θήβα. Οι Δερβενοχωρίτες με τη βοήθεια των Πελοποννησίων, απέκρουσαν για δεύτερη φορά τους Τούρκους μέσα σε δύο μήνες, διασώζοντας τη φλόγα της επανάστασης στα Δερβενοχώρια και διατηρώντας αυτές τις κρίσιμες ώρες ψηλά το ηθικό και την ελπίδα για ελευθερία.